Кілтті сөздер
хадис ілімі
эпиграфика
Варагсар
Афранкад
қайрақ тастар
Мауараннахр
, ислам ғалымдары
Дәйексөздерді қалай жазу керек
Аңдатпа
Бұл мақалада ерте және орта ислам дәуірлерінде Мауараннахрда, әсіресе Самарқандта және оның айналасындағы ауылдық аймақтарда хадис ілімінің қалыптасуы мен дамуы қарастырылады. Тарихи деректер мен эпиграфиялық ескерткіштерге (құлпытас жазбаларына) сүйене отырып, автор өңірдің ғылыми географиясын қайта қалпына келтіреді. Сонымен қатар Варагсар, Кушания, Афранкад, Кунди сияқты жергілікті зияткерлік орталықтардың маңызы айқындалады. Бұдан бөлек, өңірдегі су құрылыстары мен бөгеттерді басқаруға қатысты әлеуметтік міндеттердің жергілікті дін ғалымдарының ғылыми қызметімен қалай астасқаны талданады.
Зерттеуде Әбу Закария әл-Варагсари, Мұхаммед Башоро, сондай-ақ Афранкади әулеті сияқты көрнекті хадис ғалымдары мен фақиһтердің өмірі мен ғылыми мұрасына ерекше назар аударылады. Қайрақ тастардағы жазбаларды әл-Насафи және әс-Сам’ани секілді тарихшылардың еңбектерімен салыстыру арқылы бұрын белгісіз болып келген көптеген есімдер мен даталар нақтыланды. Бұл Самарқандтағы хадис мектебі тек ірі қалалық орталықтарда ғана емес, сонымен қатар шалғай ауылдық өңірлерде де жүйелі түрде дамығанын дәлелдейді.
Қорытынды бөлімде һижраның III–VI ғасырлары аралығында аймақта хадис, фиқһ (ислам құқығы) және калам (ислам теологиясы) ғылымдарының өзара тығыз байланысы қорытындыланады. Зерттеу нәтижелері Самарқанд пен оның төңірегіндегі ғылыми орта «Алты сахих кітаптың» (әс-Сихах әс-Ситта) таралуында және ислам өркениетінің зияткерлік әлеуетін арттыруда маңызды буын болғанын көрсетеді. Эпиграфиялық деректерді жүйелеу Өзбекстан мемлекеттілігі мен мәдениетінің тарихын зерттеуге жаңа деректік негіз қалыптастырады.